Fenomen Matrix üçlemesinin ilkinde usta Morpheus, seçilmiş Neo’ya bir binanın simülasyon terasında ‘uçmayı’ öğretirken “Zihnini özgür bırak, düşüncelerinden arın.” diyordu. Diyordu, zira Neo, ustasının çekirge gibi zıplayarak uzaklaşmasını ve uzakça bir binanın terasında karınca büyüklüğüne kadar küçülmesini izledikten sonra bulunduğu yerin yüksekliğini, aşağıdaki asfaltın sertliğini düşünmekten kendini alamıyordu. Neo’nun, ustası gibi uçabilmesi için bulunduğu yerin yüksekliği ya da aşağıdaki zeminin sertliği düşüncesinden arınması ve sadece uçmaya odaklanması gerekiyordu.

Hedeflenen bir şeyi gerçekleştirmenin önündeki en büyük engel, dışarıdan gelen baskılar, setler, imkansızlıklar, eleman ya da ödenek yetersizlikleri değil, -bütünüyle içsel- onu gerçekleştirememe endişesidir çok zaman. Logoterapi ekolünün kurucusu Viktor E. Frankl’in psikolojiye kazandırdığı bir kavram var, aşırı düşünme; yapılması ya da başarılması gereken bir işin gerçekleşmesini engelleyecek unsurların sürekli ön plana alınması, kısaca. Ya da işin gerçekleştirilmesini sağlayacak faktörlerin temininde değil de gerçekleşmemesini sağlayacak faktörlerin elemine edilmesi konusunda enerji sarf etmeyi başarısızlık nedeni sayan bir kavram. Ayrıca, bir başarısızlığı arkaik bir nedene bağlamak ve olası başka nedenlerin önünü kapamak şeklinde de tarif edilebilir.  Aşağıdaki örnek bu kavramı daha net bir şekilde açıklayacaktır, sanıyorum:

Neo, karşıdaki binanın terasına uçması gerektiğinde zihninde aşırı bir başarısızlık düşüncesi ile mücadele ediyor haliyle. Bir kere kanadım yok, hiç uçma deneyimim olmadı, burası çok yüksek, ya aşağıdaki zemine çakılırsam… Usta eğitici Morpheus da bu yazının konusu olan zihnin iç ve dış baskılardan özgürleştirilmesi ve bu sürecin doğal sonucu olan yaratıcılık/başarının gerçekleşmesi doğrultusunda emrini dikte ediyordu:

 “Zihnini özgür bırak, düşüncelerinden arın.”

***

Bir toplantıda, dönemin SSCB’sinde bulunmuş bir katılımcı “Bir yerde özgürlük yoksa bilimsel başarıdan da söz edilemez.” demişti. Oradakilerden biri, “İyi de Sovyetler’de özgürlük mü vardı? Adamlar hem uzayda hem silahlanma ve hem de sağlıkta o kadar ilerlediler. Üstelik de kapalı bir toplumla.” diye sorunca ilgili kişi “Bakın” dedi “Sovyetler ile ilgili yanlış bilinen konulardan biri de bu. Orada bilim adamları diğer ülkelerinkiyle karşılaştırılamayacak kadar özgür idiler. Özgür olmadıkları bilgisi, rakip ülke ya da ideolojilerce oluşturulmuş bir propaganda.” Bu yorumu yapan kişinin düşünsel anlamda Sovyet ideolojisine yakın olmadığı bilgisini paylaşmak isterim. O’nun yaptığı şey bir hakkı teslimdi sadece.   

Evet, özgür hissedilmeyince ne kişisel anlamda ne de toplumsal anlamda istenen ölçüde gelişim sağlanabiliyor. Kendimden biliyorum: Yedi yıl önce, iki yıl çalışarak kendimce önemli kazanımlar edindiğim bir kurum vardı. Kurum tarz olarak biraz resmi, oldukça nazik, şiddetle aristokrat bir yapıya sahipti. Ne bileyim, her bir çalışan, gerekli yerlerde o yerde olunması gerektiği gibi olmalıydı mesela. Biraz abartılı olacak ama, balo olurdu ve her çalışan orada vals yapabilmeliydi örneğin, tabi kıyafetiniz de ona uygun olmalıydı. Bir fikriniz varsa önce onu, kurumun bu yapısına uygun olarak sunmayı bilmeliydiniz. Enerjinizi, fikrinizi geliştirme konusunda değil de onu sunma konusunda daha çok harcardınız sonuçta.

Burada çalıştığım süre boyunca kendimi çok az rahat hissetmişimdir. O aristokrat yaşam biçimini içselleştiren insanlar elbette sorun yaşamamışlardır. Aynı departmanda çalıştığım arkadaşlarım dışındakilere biri beni sorsa “Sanırım iyi biri, nazik ama mesafeli hatta biraz soğuk biri galiba” gibi ifadeler duyardı herhalde. Çünkü ilgili sürede ben hata yapmama anlayışı üzerine kurulu bir çalışma gerçekleştirdim.  Hata yapmamaya dayalı bir stratejiniz varsa ya korktuğunuz başınıza gelir, hata yaparsınız ya da yapmayı düşündüğünüz işte başarılı olma şansınız düşer.

Neyse ki o kurumdan iyi bir şekilde ayrıldım. Şimdi (yedi yıldır) çalıştığım kurumda son derece diyebileceğim bir özgür (ve inisiyatif alabilme üzerine kurulu) ortam var. Başarılı şeyler gerçekleştirdiğimi görebiliyorum. En sevimli olan da, biri, beraber çalıştığım arkadaşlarıma da başka birimlerde olanlara da beni sorduğunda “eğlenceli bir insan” yorumunu alıyor olması.

Ben, (deneyim kazandım elbette, ama) yedi yıl önce de şimdi de aynı karaktere sahip bir insanım. Ama çalıştığım kurumun anlayışı ile çalışanların kendilerini özgür/rahat hissetmelerinin hem başarı açısından hem de kişisel mutluluk açısından ciddi farklılıklar oluşturduğunu görüyorum.

***

Özgürlük kadar önemli başka bir kavramı da dikkatinize sunmak için bir soru yöneltmek isterim izninizle;

Özgüven eksikliği yaşayan kaç doktor tanıyorsunuz?

Ben tanımıyorum galiba. Bu meslek erbabı, toplumdaki yeri itibariyle olduğu kadar aldığı eğitimden dolayı da bu denli özgüven sahibidir. Tıp okuyan bir arkadaşım “İlk yıl gelen her hoca bizi şişirip durdu” demişti. Akademisyenler sürekli “Siz bu toplumun ayakta durmasını sağlayacaksınız, onlar yanlış yapacak siz düzelteceksiniz, siz şusunuz busunuz, ağasınız, paşasınız vs vs” gibi –ayrıntısını çok fazla bilmediğim – yöntemlerle öğrencilere özgüven pompalıyor. Çünkü meslek, örneğin yanlış bir hesap yapınca maddi zarara uğratacak bir muhasebe ya da bir konu yanlış anlatıldığında iki hafta sonra düzeltilebilecek bir öğretmenlik işi değil. Yanlışınız bir “can” a mal olabiliyor. Yanlış yapmamak için de ilk ihtiyaç duyduğunuz şey özgüven. Bu açıdan arkadaşımın okulunda yapılan uygulamanın doğruluğuna inanıyor, eğer yapılmıyorsa diğer okullarda da yapılması gerektiğini düşünüyorum.

***  

Sonuç itibariyle, başarılı nesiller için özgürlük ve özgüven kavramları son derece önemli ve bunun için eğitim kurumlarına, eğitimcilere büyük iş düşüyor. Her eğitimcinin de en az Morpheus kadar aşağıdaki repliği içselleştirmiş olması da ayrı bir koşul tabi ki:

 “Zihnini özgür bırak, düşüncelerinden arın.”

İlginizi çekebilecek başka yazılar

İlgili yazı yokmuş